Einhvern tíma heyrði ég haft eftir Helga Hálfdánarsyni, einhverjum merkasta þýðanda sem við höfum átt, að þýðing væri ómöguleg. Aldrei væri hægt að miðla hugsun af einu máli yfir á annað án þess að eitthvað glataðist á leiðinni. (Ég þori ekki að fullyrða að þetta hafi verið rétt haft eftir, eða að Helgi hafi í raun sagt þetta, en hugmyndin er mér að skapi svo ég læt þetta standa.)

List þýðandans er að ná að hafa bilið frá frumhugsuninni sem minnst, og bæta hugsanlega upp fyrir það sem glatast með einhverju öðru.

Við megum nefnilega aldrei gleyma því að fagurþýðingar eru listgrein. Þýðendur eru listafólk. Líka þegar þeir þýða The Bachelor, Love Island eða Survivor. Það geta ekki allar þýðingar verið Shakespeare. Sjónvarpsþýðingar hafa þó oftar en ekki verið frábær fjársjóður, eins og Halldór Eldjárn fór yfir í pistli nýlega.

Sparnaður á kostnað sköpunar

Nú hefur Sjónvarp Símans stigið það skref að hætta að mestu eða öllu leyti að nota þýðendur af holdi og blóði og skipta yfir í gervigreind. Væntanlega með það markmið að spara, enda kostar töluvert að ráða fagfólk til að þýða sjónvarpsefni. Þeim sparnaði verður þó varla komið áleiðis til neytenda, en það er önnur umræða.

Ég hef nokkuð góða mynd af þessari starfsemi, enda hef ég þýtt aragrúa af þáttum fyrir Símann í gegnum tíðina, og það var í 18 ár mitt aðalstarf. Ég veit hvað þarf til að þýða sjónvarpsþætti, hversu mikinn tíma það tekur, og hvað er greitt fyrir þá vinnu (og tímakaupið er ekki hátt, get ég sagt ykkur).

Ég hef líka unnið talsvert með gervigreind, og hef því nokkuð góða hugmynd um það sem tæknin getur og getur ekki. Og hvað ég get sem hún ræður ekki við, sem er að yfirfæra merkingu og brúa bilið á milli frumtextans og þýðingarinnar. Gera ómöguleikann sem Helgi talaði um sem mögulegastann. Að ná að bæta fyrir það sem glatast í yfirfærslu á milli ólíkra menningarheima. Jafnvel að gleðja fólk með orðaleikjum, og efla tungumálið.

Spurningin hlýtur að vera hvort þetta verði metið til fjár.

Fjársjóðurinn okkar

Íslenskan er okkar stærsti fjársjóður. Hún gerir okkur kleift að halda lífi í þessu litla menningarsvæði, einmitt vegna þess að við getum lesið forn handrit og haldið tengingu við fortíðina. Og af því að hún er í stöðugri þróun.

Ég elska nýyrði. Þau eru sérstakt áhugamál hjá mér. Það er fátt skemmtilegra en þegar frábært orð er smíðað til að ná utan um nýja hugsun. Einu sinni stóð ég frammi fyrir orðinu “broccolini” í þýðingu og gaf því íslenska orðið “dvergilkál.” Það fannst mér gaman (þótt ég viðurkenni að ég hefði vonast eftir meiri útbreiðslu á þessu góða orði).

Jafnframt er ég stoltur af minni þýðingu á orðinu “scalper”: Söludólgur.

Eitt af mínum uppáhalds orðum, sem ég er nokkuð viss um að Margrét Erla Maack á heiðurinn af, er “reðurtepptur” – íslenskun á enska orðinu “cockblocked.”

Tölva er frábært orð. Bifreið. Kynsegin. Ég gæti haldið endalaust áfram.

Oftar en ekki verða nýyrði til hjá þýðendum, enda gjarnan þeir sem fyrst rekast á orð sem ekki eiga sér íslenska hliðstæðu. Gervigreind getur ekki gert það. Ef hún hefði fengið að ráða værum við bara að tala um computer eins og margar aðrar þjóðir, og tungumálið okkar væri fátækara fyrir vikið.

Matseðill og valmynd eru bæði þýðing á sama orðinu – menu. Þó er merkingin gjörólík. Við myndum ekki kalla menu í forriti matseðil (forrit er einmitt annað frábært orð). Þar er enginn seðill og því síður matur. Þarna er íslenskan ríkari en enskan. Hvernig kemur vélþýðing til með að vita muninn? Hversu líklegt er að hún átti sig á því hvort um valmynd eða matseðil er að ræða, út frá samhengi orðanna?

Orð eru nefnilega svo margslungin. Í þeim eru allt of margar breytur til að jafnvel fullkomnasta algrími geti áttað sig á þeim með sama hætti og mannshugurinn. Orð yfir sama hlutinn geta myndað mjög ólík hughrif eftir tungumálum. Sem dæmi má nefna orðið “kynleiðréttingarferli.” Enska hugtakið er “transition,” sem oft er gagnrýnt þar sem það felur í sér þá hugmynd að viðkomandi sé að ganga í gegnum breytingu eða skipti, þegar leiðrétting er mun réttara. Þarna er íslenska hugtakið mun nær kjarnanum, vegna þess að samtal hefur átt sér stað og mannshugurinn unnið með hugtakið. Gervigreind hefði bara beinþýtt þetta sem “umbreyting” eða “umskipti,” sem væri afleitt. (Kynstaðfestandi ferli og gender-affirming care eru mun nær hvor öðru.)

Oft eru margar leiðir til að tjá sömu hugsun, sem allar hafa örlítið mismunandi blæbrigði. Arndís Þórarinsdóttir hefur skrifað um það frábæran pistil.

Tölva getur aldrei áttað sig fyllilega á þessum blæbrigðum eða greint á milli þeirra, enda hefur hún ekkert ímyndunarafl. Það eina sem þessi vitlíki gera er að apa eftir texta sem aðrir hafa skrifað eða þýtt áður, og þess vegna verður aldrei nýsköpun í þeirra verkum. Og þess vegna mun notkun gervigreindar við þýðingar stuðla að flatneskju tungumálsins.

Líf eða dauði íslenskunnar

Það væri kannski ofsögum sagt að þetta muni drepa íslenska tungu. Með eindregnum vilja mætti meira að segja halda því fram að gervigreind geti haldið lífinu í tungumálinu. En þá spyr ég á móti: Hvað felst í lífi? Heiladauður sjúklingur í öndunarvél er vissulega lifandi. En er sú tilvera eitthvað líf? Er tungumálið lifandi ef það fær ekki að leika sér? Ef flatneskjan fær að ráða ríkjum? Tölvur geta ekki fundið upp nýyrði. Þær geta ekki leikið sér að orðum. Þær geta ekki fundið nýjar og skemmtilegar leiðir til að útskýra menningarleg fyrirbæri.

Hingað til hef ég ekki haft áhyggjur af íslenskunni. Alla mína tíð hef ég heyrt fólk spá fyrir um dauða hennar, með vísun í þágufallssýki, minnkandi orðaforða ungs fólks, slettur, lélega setningarfræði og ýmislegt fleira. Ég hef alltaf bent á að eðli tungumála sé að þau eru lifandi og taka breytingum.

Gervigreind apar upp það sem nú þegar er til. Þannig virkar hún. Hún býr ekki til neitt nýtt, heldur raðar bara saman gögnum sem hún hefur gleypt í sig (oftar en ekki ólöglega, en það er önnur umræða). Ef við ætlum að setja tungumálið í hendurnar á gervigreind hættir það að breytast. Það hættir að þróast. Það hættir að vera lifandi. Mögulega verður einhvers konar lífsmark með því, en ekki meira líf en er í tölvunni. Getum við kallað vitlíki líf?

Erfiðast er að horfa upp á þetta á sama tíma og Ísland fær rauða spjaldið í árangri grunnskólabarna og bókasafnssjóður er skorinn niður við trog. Það er eins og ríkið og einkageirinn hafi tekið höndum saman og lýst yfir stríði á hendur menningu, menntun og íslenskri tungu.

Má þetta?

Það væri erfitt að ætla sér að banna fyrirtækjum að nýta sér gervigreind í rekstri sínum. Bæði væri það hættulegt fordæmi og svo held ég að margt sem gervigreindin gerir sé jákvætt. Alls ekki allt, en þetta er ný tækni og vonandi finnur hún sér farveg sem felst í öðru en að gera skapandi fólk atvinnulaust. Ég hef sjálfur stuðst talsvert við gervigreind til að auðvelda mér eitt og annað við mín störf, og þar eru ákveðin verkefni sem hún leysir dável. Verkefni sem snúa að skipulagningu og úrvinnslu gagna, ekki sköpun.

Munum þó að við erum ekki að tala um hvaða fyrirtæki sem er. Við erum að tala um fjölmiðlaveitu, sem hefur fengið úthlutað leyfi sem er háð ákveðnum skilyrðum.

Í 29. grein fjölmiðlalaga segir: “Fjölmiðlaveitur skulu eftir því sem við á efla íslenska tungu.”

Ekki bara standa vörð um tungumálið, heldur efla það. Gervigreind getur, eðli málsins samkvæmt, ekki gert það, því eins og ég hef þegar rakið er hún ófær um blæbrigði, ímyndunarafl, nýyrði og annað sem heldur tungumálinu á lífi. Það að halda því í öndunarvél gervigreindarinnar eflir ekki neitt.

Síminn er með því að skipta út þýðendum af holdi og blóði að bregðast skyldum sínum. Er þá réttlætanlegt að hann hafi leyfi til að starfrækja fjölmiðlaveitu?

Ég vil hvetja stjórnvöld til þess að endurskoða fjölmiðlaleyfi Símans, láti félagið slag standa og fari að senda út efni með vélþýðingum. Að auki myndi ég leggja til að í fjölmiðlalögum verði skýrt tekið fram að með það að markmiði að efla íslenska tungu verði skilyrði að nota mannlega þýðendur.

Nýlega hafnaði íslenska þjóðin því að halda áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Mörg sem voru á Nei-vagninum hömruðu á sérstöðu Íslands, mikilvægi þess að halda í fullveldið og menninguna, og þar frameftir götunum. Ég tek svosem ekki undir margt í þeirra málflutningi, en ég er sammála því að Ísland er einstakt land. Sérstaðan felst ekki síst í okkar dýrmæta tungumáli.

Ég vona innilega að við höfum bein í nefinu og krefjumst þess að einkafyrirtækjum verði ekki leyft að vinna gegn tungumálinu í græðgi sinni, eins og Síminn hefur nú fyrirhugað.